IIR, UTPR ve QDMTT: Üç Mekanizma, Tek Amaç

Neden Önemli?

Aynı eksik vergi, üç farklı ülkede tahsil edilebilir. Şirketiniz için sonuç aynı gibi görünse de değildir: kimin tahsil ettiği, hangi idareyle muhatap olacağınızı, hangi hukuka tabi olacağınızı ve uyuşmazlık çıkarsa nerede dava açacağınızı belirler.

Üç Mekanizma

1. Yerel Asgari Tamamlayıcı Vergi (QDMTT) Türkiye’de düşük vergilenen Türkiye kazancı üzerindeki tamamlayıcı verginin öncelikle Türkiye’de tahsil edilmesini amaçlar. Bununla birlikte bir yerel rejimin OECD bakımından “nitelikli” kabul edilmesi ayrı bir uluslararası değerlendirme ve merkezi kayıt sürecine tabidir; bu statü dönem bazında ayrıca kontrol edilmelidir.

2. Gelire Dahil Etme Kuralı (IIR) Nihai ana işletmenin bulunduğu ülke, düşük vergilenen yabancı bağlı işletmelerinin eksik vergisini kendi bünyesinde tahsil eder. Türkiye’de nihai ana işletmesi bulunan çok uluslu gruplar için Türkiye bu kuralı uygular.

3. Yetersiz Vergilendirilen Ödemeler Kuralı (UTPR) Emniyet ağıdır. IIR devreye giremiyorsa — örneğin ana şirketin ülkesi Pillar 2’yi uygulamıyorsa — eksik vergi, grubun diğer ülkelerdeki şirketleri arasında paylaştırılarak tahsil edilir. Türkiye’de UTPR 2025 hesap döneminden itibaren uygulanmaktadır.

Sıralama Neden Önemli?

Yerel asgari tamamlayıcı verginin temel işlevi, Türkiye’de düşük vergilenen kazanç üzerindeki tamamlayıcı verginin kural sıralaması içinde öncelikle Türkiye’de tahsil edilmesini sağlamaktır. Yerel rejimin ilgili dönem bakımından nitelikli kabul edilmesi hâlinde ödenen tutar, diğer ülkelerin IIR veya UTPR hesaplarını etkiler. Türkiye bu tercihi yapmasaydı, teşviklerle azaltılan vergi başka bir ülkenin hazinesine gidecekti — Türkiye teşviği veriyor, faydasını başka ülke topluyor olacaktı.

UTPR’da Geçici Bir Nefes Alanı Var

Geçiş dönemi boyunca, nihai ana işletmenin bulunduğu ülkedeki kanuni kurumlar vergisi oranı %20 veya üzerindeyse, UTPR kapsamında hesaplanan tamamlayıcı vergi sıfır kabul edilir. Bu geçiş dönemi, 31 Aralık 2025’ten önce başlayan ve 31 Aralık 2026 itibarıyla sona eren hesap dönemlerini kapsar. Ayrıca OECD/G20 Kapsayıcı Çerçeve, Ocak 2026’da “Side-by-Side” paketini ve güvenli limanlara ilişkin yeni düzenlemeleri kabul etmiştir. Bu kolaylıkların uygulanabilirliği; nihai ana işletmenin ülkesi, ilgili hesap döneminin başlangıç ve bitiş tarihi, kanuni oran testi, yerel mevzuat ve OECD’nin güncel nitelikli statü kayıtları birlikte incelenerek belirlenmelidir.

Kural Sıralamasının Hukuki Sonucu

Yerel tamamlayıcı vergi, IIR ve UTPR aynı kazanç üzerinde bağımsız biçimde üst üste uygulanmak üzere tasarlanmamıştır. Sistem, öncelik ve mahsup kurallarıyla hangi ülkenin ne ölçüde vergi talep edebileceğini belirlemeye çalışır. Bununla birlikte yerel verginin başka bir ülkede dikkate alınabilmesi, ilgili rejimin nitelikli kabul edilmesine ve hesabın GloBE sonuçlarıyla uyumlu olmasına bağlı olabilir.

Bu ayrım uyuşmazlığın yerini de değiştirir. Türkiye’de eksik veya hatalı hesaplanan yerel vergi, grup merkezinin ülkesinde IIR tarhiyatına ya da başka bir ülkede UTPR tahsisine yol açabilir. Böyle bir durumda şirket yalnızca Türk vergi idaresiyle değil, farklı ülkelerdeki grup işletmeleri ve idarelerle eş zamanlı olarak açıklama yapmak zorunda kalabilir. Bu nedenle yerel beyan, grup merkezinin GloBE bilgi beyannamesinden bağımsız bir çalışma olarak görülmemelidir; kullanılan işletme listesi, ülke bazlı ETR, yerel vergi tutarı ve güvenli liman seçimleri iki dosyada tutarlı olmalıdır.